ÇERNOBİL KAZÂSININ ETKİLERİNİN TÜRKİYE'DEKİ İLK 10 GÜNÜ

bir beyaz gece oldu. Bundan önceki iki büyük nükleer kazâ gözlerimin önünden bir

şerit gibi geçti. 1957'de İngiltere'nin kuzeyinde Windscale nükleer santralinde

bir kazâ olmuş ve bunun neticesinde de yaklaşık 150 km'lik bir yarıçap içinde

kalan bölge

Santralin civârındaki yerleşim bölgelerinde her gün ölçülen radyasyon

düzeylerinin İngiliz Atom Enerjisi Kurumu tarafından halka duyurulmasının ne

kadar da olumsuz etkileri olmuştu! Radyasyon birimlerinden haberi olmayan ve

haberi olması da zâten gerekmeyen halka sütün litresinde 156 Bq (

radyasyon bulunduğunu bildiren bir raporu izleyen ertesi günkü raporda sütteki

radyasyonun 182 Bq düzeyine yükseldiğini bildirilmesinin halkı nasıl yersiz bir

paniğe sürüklediğini çok iyi hatırlıyordum. Oysa İngiliz halkı ne kadar da

soğukkanlı bir halk olarak tanınmaktadır!

Türkiye Atom Enerjisi Kurumu olarak, radyasyon düzeylerinin rakkamsal

değerlerini kamuya açıklamanın isâbetli olmayacağına, ama bu rakkamları resmen

taleb eden ve bilimsel kriterler çerçevesi içinde yorumlayabilecek olgunluğa

sâhip olan her bilimsel kurum ya da kuruluşa tevdi etmenin de kaçınılması mümkün

olmayan ahlâkî bir vecîbe olduğuna vicdanî huzur ve kanaat-i kâmile ile karar

ver­dim.

kazâlara karşı güvenliği sorunu 1957'lerde henüz daha dört başı mâmur bir

doktrin olarak ortaya konulmuş ve çözümlenmiş değildi. Nükleer teknoloji ise

emekleme çağından daha yeni kurtulmuş, tereddütlü adımlar atan bir bebek

gibiydi. Hâlbuki 29 Mart 1979'da A.B.D'nde "Three Miles Island" nükleer

reaktöründe vuku bulan nükleer kazâda hiç kimsenin burnu bile kanamayacaktı.

çünkü bu reaktör Batı'nın geliştirdiği

ilet­tiği bilgiye göre, çernobil santralindeki 4 nükleer reaktörün hiçbiri de

Batı anlamında bir nükleer güvenlik sistemini içermiyordu. Reaktörler basit, tek

tuğladan binâların içine yerleştirilmişlerdi. Bu reaktörler hem elektrik ve hem

de Rusya'nın nükleer füzelerinin başlıkları için gerekli olan plütonyumu

üretmekle yükümlü idiler. Mâliyetlerinin olabildiğince düşük olması için

güvenlik önlemlerine önem verilmemişti. İşte bu yüzden de kazâ bazen:

"Geliyorum!" der, ama anlayana!

çalışmayla Türkiye'de 42 ilde doğal radyasyon düzeylerini tesbit etmişti. Bu çok

büyük bir avantajdı. Ölçülen radyasyon değerleriyle bunları karşılaştırmak

sûretiyle bir yerin radyasyon düzeyinde herhangi bir dış etkenin sebep olduğu

bir artış olup olmadığını, böylece, kolayca tesbit etmek mümkün

olabiliyordu.

Royterstoke'un ibresi bâriz bir şekilde hareket etti. İbre şimdi 9,6

mikroröntgen/saat'ı gösteriyordu:

taraftan TRT, diğer taraftan da Basın, aydınlatıcı bilgi istiyordu. Herkese bu

kadar sıkışık bir zamanda teker teker meram anlatmanın imkânsızlığı karşısında

aynı gün ÇNAEM'de saat 16.30'da bir Basın toplantısı yapacağımı bildirdim.

Ayrıca TRT'ye de öğle için randevu verdim. öğleyin 2 kişilik bir TRT ekibi

geldi. Ben Nûrullāh Kadirioğlu'nun sorularına cevap verirken kameraman da bu

konuşmayı görüntüledi. TRT'ye, kısaca, Türkiye'de Avrupa'daki gibi paniğe

kapılmak için endîşe verici bir durum bulunmadığını, TAEK'in meseleye ciddiyet

ve sorumluluk hissiyle eğilmekte olduğunu ve herkesin TAEK'in bildirilerine önem

vermesini ifâde ettim.

hücûm ederek iyot tabletleri aldıklarını, Türkiye'de de böyle bir tedbire gerek

olup olmadığını soran Kadirioğlu'ya kazâ yerinden yayılan radyasyon bulutu

içinde, büyük bir ihtimâl ile radyoaktif 1-131 (iyot 131)'in de bulunduğunu, bu

radyoaktif maddenin nefes ya da yutma yoluyla vücûda dâhil olduğu zaman tiroid

guddesinde yoğunlaştığını ifâde ettim. Pekçok kimsenin bu yoğunlaşmanın kansere

sebep olacağı düşüncesine saplandığını ve radyoaktif iyodun tiroidi

etkilemesinden 6 saat önce alınacak olan normal iyodun tiroidi satüre ederek

yâni tiroide alabileceği en yüksek mikdarda normal iyot yükleyerek radyoaktif

iyodun buraya nüfûzuna engel olacağını söyledim. Ancak bunun da iki sakıncası

bulunduğunun bilinmesi gerektiğini: 1) radyasyon bulutunun ne zaman ve nerede

karşımıza çıkacağını bilmenin imkânı olmadığından iyot tableti almanın tam ve

etkili zamanını belirlemenin mümkün olmadığını, üstelik 2) radyoaktif iyodun

doğal iyotla dolmuş bir tiroide nüfûz edemeyince de genital organlarda

yoğunlaşmasının muhtemel olduğunu ifâde ettim. Buna göre, halkımızın

tiroidlerini normal iyotla satüre etmelerinin bu durumda pratik bir faydası

bulunmayan fuzûlî bir telâş olacağını vurguladım.

radyasyon da 16 mikroröntgen/saat düzeyine yükselmişti. Diğer taraftan da gerek

kazânın vuku bulduğu reaktörün fiziksel özellikleri gerekse kazânın oluş şekli

hakkında çeşitli kaynaklardan bilgiler gelmeğe başlamıştı. Bu arada Ankara'da

TAEK Başkanlık teşkilâtı ile yaptığım çeşitli telefon konuşmalarıyla da, vermiş

olduğum tâlimatların nasıl ifâ edildiğini kontrol ediyordum. Bu arada telefonla,

TAEK Araştırma Geliştirme Koordinasyon Dairesi Başkanı Erol Barutçugil'den,

üyesi bulunduğumuz, Viyana'daki Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) ve

Paris'deki Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilâtı (OECD)'nin Nükleer Enerji

Ajansı ile temâsa geçilmesini ve ellerindeki bilgileri de rutin olarak TAEK'e

ulaştırılmasının temin edilmesini ricâ ettim.

toplantısına katılacak gazeteciler de gelmeğe başladılar. Toplantı açıldığı

zaman 20 kadar gazeteci toplanmıştı. Toplantıda çernobil Nükleer Santralindeki 4

numaralı reaktörün kazâsının oluş biçimi ve Avrupa'daki etkileri hakkında bilgi

verdim. Kazânın Türkiye üzerindeki muhtemel etkilerine değindim; o âna kadar

aldığımız önlemleri anlattım. Gazetecilerin sordukları soruları da

cevaplandırdıktan sonra Basın toplantısı iyi bir şekilde sona erdi.

arkadaşlarımı bir kere daha topladım son durumu beraberce tekrar gözden

geçirdim; ve teyakkuz durumu çerçevesi içinde yapılacak hazırlıklar hakkındaki

son tâlimatlarımı verdim. Gece uçağıyla da Ankara'ya döndüm.

Dairesi (RGD), Karanfil Sokağı'ndaki TAEK Başkanlığı'nın bulunduğu binâda değil,

Alaçam Sokağı'ndaki binâmızda idi. Bu binânın son iki katında ise TAEK

Başkanı'nın ve Başkan Yardımcıları'nın lojmanları ile Kurum'un misafirhânesi

bulunmaktaydı. O gece geç vakit lojmana geldiğimde altımdaki katta RGD Başkanlık

bürolarının ışıkları yanmaktaydı. RGD Başkanı özer özerden ve yakın mesâî

arkadaşları TAEK'e erişen son bilgilerin ışığı altında durumu tartışmak üzere

beni bekliyorlardı. Lojmana uğrayıp eşime o gece alt katta çok işimiz olduğunu

ve bizi çaysız bırakmamasını ricâ ettikten sonra hemen RGD'ye indim.

önlemlerimiz

sonucu anlaşılabilecekti.

toplanan bilgilerin değerlendirilmesi, bize, ilk radyasyon vurgununu yiyecek

olan yörenin Edirne ve civârı olması ihtimâlinin çok yüksek olduğunu telkin

etti. Bunun üzerine hiç beklemeksizin ÇNAEM'e telefon

ederek:

ölçüm verileri bu civârda havadaki radyasyonun yavaş fakat sürekli artmakta

olduğunu ve hattâ Karasu mevkiinde havadaki radyasyonun 150 mikroröntgen/saat

düzeyine erişmiş olduğunu göstermekteydi. Bu, o yöre için doğal radyasyon

düzeyinin 20 katı fazla olmasına rağmen sağlık açısından hiç de tehlikeli bir

düzey değildi. İstanbul'da da havadaki radyasyon 30 mikroröntgen/saat düzeyinde

seyrediyordu. Ankara'da ise çok belirgin bir artış

gözlenmiyordu.

Güvencesi

sıralarda, 600 kişi civârında bir personeli vardı. Ancak, bunların yalnızca onda

biri kadarı sağlık ve radyasyon fiziği konularında uzmanlaşmış ve dolayısıyla da

radyasyon ölçüm verilerini değerlendirmek ve yorumlamak

üniversitelerimizin o günkü yüksek lisans ve doktora programlarında yer almayan

özel bir uzmanlık dalıdır. Dolayısıyla o günlerde radyasyon düzeylerinin sağlık

açısından bilimsel

düzeyindeki bütün elemanlar yalnızca ve yalnızca

Enerjisi Kurumu'nda istihdâm edilmekteydiler. Bu elemanlarımızın önemli bir

bölümü çeşitli vesiylelerle TAEK tarafından yabancı ülkelere gönderilmiş, orada

yetiştirilmişti. Hemen hepsi de iyi derecede İngilizce biliyor ve meslek

aşkıyla, radyasyon konusundaki literatürü yakından izliyorlardı; en azından da

Uluslararası Radyasyondan Korunma Komitesi'nin (ICRP'nin), Uluslararası Atom

Enerjisi Ajansı'nın (IAEA'nın), OECD Nükleer Enerji Ajansı'nın, Dünyâ Sağlık

örgütü'nün (WHO'nun), Dünyâ çalışma örgütü'nün (ILO'nun) ve çeşitli ülkelerin

radyasyondan korunma konusunudaki: 1) felsefelerini, 2) mevzuatlarını, 3)

normlarını, 4) yayınlarını ve 5) tebliğlerini su gibi biliyorlardı. Bu bakımdan

hepsi de bu kritik durum karşısında TAEK'in yegâne güvencesini

oluşturuyordu.

radyasyon düzeylerinin avâma açıklanmaması ilkeme uygun olarak, bu grubun

radyasyon verileri konusunda fevkalâde ketum davranmaları ve radyasyon düzeyi

rakkamlarını grubun dışındaki herhangi bir kimseye kesinlikle intikāl

ettirmemeleri de yer alıyordu. Bu müstesnâ grup, gerçekten de, Türkiye çernobil

krizini atlatıncaya kadar hem bu tâlimata inançla riâyet etti ve hem de sözlerle

târifi mümkün olmayan hârikulâde bir bilinç ve özveriyle görevlerini kusursuz

ifâ etti.

kesiminde koparılan bütün önyargılı şamataya rağmen, milletimiz için zararsız

atlatılmış olmasının bütün şerefi, öncelikle, her türlü övgüye lâyık olan bu

müstesnâ gruba aittir.

çaldı. ÇNAEM Sağlık Fiziği Bölümü fizikçilerinden Ömer Yüce Edirne'den telefon

ediyordu. Saat 20.20'de başlamış olan ve gökgürültülü sağnak şeklinde yağan, bir

ara da doluya çeviren bir yağmur sonucu radyasyon düzeyinde ânî ve hatırı

sayılır bir yükselme gözlenmişti. Gezici ekibin Edirne içinde son 15 dakika

içinde yaptığı ölçümler de şehirde radyasyon düzeyinin her yerde artmış olduğunu

göstermekteydi. İşte beklenen ân gelmiş, radyasyon bulutu tahmîn ettiğimiz

ve beklediğimiz gibi Edirne'yi vurmuştu.

gereken iki husûs vardı: 1) Radyasyon bulutu ne büyüklükteki bir bölgeyi

etkilemişti? 2) Bu bölgede her önemli noktada (artık yalnızca havadaki değil)

yerdeki radyasyon düzeyi ne kadardı?

kadar Edirne ve civârında radyasyondan etkilenmiş olan yerleşme yerlerini ve

meraları tesbit etmeleri, 2) bölgenin radyasyon haritasının çıkarılması için hem

ölçüm yapılması ve hem de toprak, su, ot ve süt numûnelerinin toplanarak tahlîl

edilmek üzere her gün muntazaman çekmece Nükleer Araştırma ve Eğitim Merkezi'ne

ulaştırılması, 3) ölçüm sonuçlarının her saat başı elimizin altındaki 4

telefondan biri aracılığıyla bize bildirilmesi tâlimatlarını verdim. Ve hemen

lojmanımdan bir kat aşağıdaki RGD'ye inerek durumu arkadaşlarıma intikāl ettirdim. Beşimiz de fevkalâde gergindik.

Ağzımızı bıçak açmıyordu.

ve kahkahalarıyla meşhûr olan Ahmet Cangüzel Taner'in dahi tebessüm edecek hâli

kalmamıştı. Bundan sonra daha ayrıntılı radyasyon ölçüm verilerinin telefonla

bize ulaşmasına kadar geçen ilk saat hepimize sanki asırlar kadar uzun

geldi.

bilgiler şehrin civârındaki köylerin bir kısmında da yaygın bir radyoaktif

kontaminasyon olduğunu gösteriyordu. Fakat bu konuda tam ve kesin bir kanaat

sâhibi olabilmek için, bir yandan, arâzide ölçüm yapan elemanlarımızın Edirne ve

civârının radyoaktif kontaminasyon haritasını çıkarmaları gerekiyordu. Öte

yandan da düzenli ve sürekli bir biçimde toplanacak olan toprak, su, ot ve süt

numûnelerinin analiz edilmesi lâzımdı. Bütün bu verilere dayanarak

radyasyon bulutunun bölgedeki bir kişiye ortalama ne kadarlık bir radyasyon dozu

yüklemiş olduğunu hesaplamak mümkün olabilecekti.

Hükûmet'e bildirilmesi, 2) bölge halkına kişisel olarak almaları gereken

önlemlerin açıklanması ve 3) Edirne Vâliliği'nin de durumdan haberdâr edilerek

bu felâket karşısındaki sorumluluk ve mükellefiyetler ile izlenecek strateji

hakkında bilgi verilmesi elzemdi.

durumu açıklayan ve bölge halkının kişisel olarak izlemeleri gereken önlemleri

içeren resmî bildirinin metnini hazırlarken ben de telefonla Başbakan'a erişmeğe

çalıştım. Başbakan'a durum hakkında bilgi verdim. Önce radyo ve televizyon

aracılığıyla bölge halkını uyaracağımızı ve sonra da Vilâyet açısından alınması

gerekli bazı önlemler konusunda Edirne Vâlisi ile temâs kuracağımı bildirdim.

Kendisi beni dikkatle ve soğukkanlılıkla dinledi. Tehlikenin boyutunu sordu.

Bunun kesin cevabını, bölgedeki kontaminasyon düzeyleri ve haritası

belirlendikten sonra yapacağımız hesaplar sonunda, yâni 3-4 gün sonra

verebileceğimizi, ancak ilk ölçümlerde ortaya çıkan radyasyon düzeylerinin, bizi

endîşelendirmesine rağmen, şimdilik hayatî bir tehlikenin var olduğuna delâlet

etmediklerini ifâde ettim. Başbakan verilen bilgiler için teşekkür etti ve

sâdece:

gerginliğimi azaltmıştı. Arkadaşlarım da Başbakan ile olan konuşmamın cereyân

tarzından memnûn olmuşlardı.

resmî bildirimizi intikāl ettirdim. Bunun gerek bu akşam gerekse ertesi günkü

radyo ve televizyon haber bültenlerinde okunmasını ricâ ettim. Aynı bildiri

Anadolu Ajansı'na da intikāl ettirildi.

radyasyon bulutunun Edirne ve civârını etkisi altına almış olduğunun tesbit

edilmiş olduğu, paniğe kapılmak için tehlikeli bir durumun mevcûd olmamakla

birlikte ikinci bir bildirimize kadar bazı husûslara dikkat edilmesi gerektiği

ifâde edildikten sonra:

"

bildirisi hem radyodan, hem de televizyondan yayınlandı. Sabaha karşı 02.30

sularında da Edirne Vâlisi beni telefonla arayarak Edirne'nin her köyüne Vâlilik

ve jandarma mârifetiyle TAEK'in resmî bildirisinin ulaştırılmış ve büyükbaş

hayvanların dışarıda otlatılmaması husûsunda da önlemlerin alınmış olduğunu

bildirdi.

nefes aldık. Hepimize, bir ân, sanki operasyonun zor olan bölümü bitmiş de sıra

yalnızca rutin ölçümlere ve değerlendirmelere kaldı gibi geldi.

Nitekim:

bırakmıştı. İşte ancak o zaman boğazımızın kurumuş olduğunun ve yaklaşık on

saattir çay ya da kahve içmediğimizin farkına vardık. Arkadaşlar çay demlediler.

Bu, bizim tatlı bir sohbete dalmamıza vesiyle teşkil etti. Bu sohbet hemen hemen

her saatte bir Edirne'den telefonla gelen radyasyon ölçüm sonuçlarıyla

bölünmekteydi. Sabah şafak sökerken elimizdeki bilgilere dayanarak beşimiz bir

ilk durum değerlendirmesi yaptık. Olayın boyutları hakkında kesin bir bilgi

edinmek için vaktin henüz erken olduğu ortaya çıktı. Önümüzdeki günlerde

alınması gerekli tamamlayıcı önlemler ve görevlendirmeler husûsunda fikir

teatisinde bulunduk. Ama 4 Mayıs günü böyle bir nisbî iyimserliğe kapılmada

biraz acele etmiş olduğumuzu dramatik bir şekilde idrâk edecektik.

Yolundaki

(rahmetli) Dr. Selâhattin Göksel'i arayıp durumu bildirdim. ÇNAEM

"Dekontaminasyon Birimi"nin, yâni radyoaktivite bulaşmış bir yeri

radyoaktivitesinden temizlemek husûsunda uzmanlaşmış özel ekipin hemen yola

çıkarılmasını ricâ ettim. Ayrıca:

nefes aldırmıştı. Herkesin yorgun ve bitkin yüzünde bir sevinç vardı. Yorgunluk

ve bitkinliğimizin de kuvvetlendirdiği bu sevinç sarhoşluğu içinde havamız,

sanki,

sergiler gibiydi.

bu başımıza gelenlerin

gün önce Edirne ve civârına TRT ve Edirne Vâliliği aracılığıyla duyurmuş

olduğumuz resmî bildirimizdeki, büyükbaş hayvanların karantinasına ve

radyasyonlu otla beslenmemelerine ilişkin madde hâriç, bütün tedbirlerin

kaldırılmış olduğuna dair bir ikinci bildiri hazırladık. TRT'ye, ajanslara ve

Edirne Vâliliği'ne intikāl ettirdik. Ayrıca durum hakkında özet bir raporu da

Başbakan'a takdîm ettik. Edirne Vâlisi ile yaptığım bir telefon konuşmasında bu

durumu şifâhen de te'yid ettim. Bölge halkının Vâliliğin topladığı sütler

hâricinde bütün gıdâları çekinmeden yiyebileceği müjdesini verdim ve Vâliye

kahvesi içtikten sonra lojmanımdaki çalışma odama çekilip önce ÇNAEM Müdürünü,

sonra ÇNAEM Sağlık Fiziği Bölümü Başkanı (rahmetli) Dr. Selâhattin Göksel'i

arayarak son durumu onlarla da müzâkere ettikten sonra: 1) Trakya'da iki gezici

radyasyon ölçüm ekibi kalmasını ve bunların numûne toplayıp göndermeğe devam

etmelerini, 2) numûnelerin analiz sonuçlarının günü gününe RGD'ye

ulaştırılmasını ve 3) Doğu Karadeniz'e bir gezici ekip çıkarılması tâlimatlarını

verdim. Özel Kalem müdürümden gelen telefon listesindeki telefonlara da gereken

cevapları verdikten sonra, üç günden beri ailemle birlikte ilk defa o akşam

yemek yiyebildim. Yorgunluk ve uykusuzluktan bitkin vaziyetteydim. Eşime beni

ancak ve ancak ya RGD Başkanı özer özerden, ya ÇNAEM Sağlık Fiziği Bölümü

Başkanı Dr. Selâhattin Göksel, ya ÇNAEM Müdürü ya da Başbakan ararsa

uyandırmasını ricâ ederek uykuya çekildim. O gece tam 13 saat deliksiz bir uyku

çekmişim!¹