Luksor harâbelerinin 50-60 km kadar kuzey-batısında bulunan Nag Hammâdi'de

ortaya çıkarılmış olan ve bugün Nag Hammâdi Külliyâtı diye anılan Kıptîce bir

külliyâtın II. numaralı cildinin 7.si olarak kaydedilmiş olan kitap "Mücâhid Toma'nın Kitabı (Mattias

Tarafından İktibâs Edilen, İsâ'nın Yahûda Toma'ya söylediği Gizli Sözler)"

olarak anılmaktadır.

elde bulunan nüshası Kıptîce'nin Sahidî lehçesinde yazılmıştır. Bununla beraber bu

nüshanın aslı Süryânice olan bir nüshadan Kıptîce'ye tercümesi olması ihtimâli

de yüksektir. Kitabın, şu âna kadar, bizim ulaşabildiğimiz tercümeleri, biri

İngilizce'ye³

ve diğeri de de Fransızca'ya⁴

olmak üzere iki tercümedir. Kitabın İngilizce ve de ilk tercümesi hâlen

A.B.D.nde Nebraska üniversitesi Eski Eserler ve Dinî İncelemeler Bölümü’nde

öğretim üyesi bulunan Prof.Dr. John D. Turner’in doktora tezinin temelini teşkil

etmektedir. Fransızca'ya tercüme ise Fribourg/İsviçre'de "École de Foi et des

Ministères"de hoca olan Râhip Raymond Kuntzmann tarafından yapılmıştır. Bizim

tercümemiz ise bu her iki tercümeye dayanmaktadır. Kitabın Internet'te Roald Zellweger tarafından

yapılmış bir Almanca tercümesine⁵

rasladıysak da bizde, bunun Kıptîce'den Almanca'ya değil de Turner'inkinden

Almanca'ya hemen hemen kelimesi kelimesine yapılmış bir tercüme olduğu intibaı

uyandı; ve bundan pek istifâde edemedik.

yaptığı tercüme için yararlandığı eserleri de zikrederken bunların: 1) J.M.

Robinson, Interim Collations in Codex II

and the Gospel of Thomas, Mélanges d'Histoire des Religions Offerts à

Henri-Charles Puech, Paris 1974, s. 379-392; 2) H.M Schenke, Sprachliche und exegetische Probleme in den

beiden letzten Schriften des Codex II von Nag Hammadi, Orientalische Literaturzeitung cild:

70, s. 5-13, 1975; ve 3)

J.E.Ménard'ın kendisine verdiği özel notları gibi "mukāyeseli kritik yazılar"

ile: 1) J.D. Turner, Book of Thomas

the Contender, from Codex II of the Cairo gnostic library from Nag Hammadi (CG

II, 7): the Coptic text, with translation, introduction and

commentary, Society of Biblical

Literature: Distributed by Scholars Press, University of Montana, Missoula,

Montana.: ISBN: 0891300171, (1975); 2) M. Krause, Das Thomasbuch, Die

Gnosis (Edit. W. Foerster), 2. Cild: Koptische und mandaeische Quellen,

s. 136-148, Zürich-Stuttgart, (1971); ve 3) D. Kirchner, Das Buch des Thomas. Die siebte Schrift aus Nag-Hammadi Codex II,

Theologische Literaturzeitung, cild: 109 (1977), s. 793-804, gibi

kitaplardaki biri İngilizce'ye ve diğer ikisi de Almanca'ya tercüme olduğunu

bildirmektedir. Ayrıca, gene Kuntzmann'ın kelime kelime işâret ettiğine göre

kitapta Kıptîce'nin yanında Grekçe'den doğrudan doğruya alınmış pekçok kelime de

bulunmaktadır.

yazan Mücâhid Toma"nın

*

Toma'ya söylediği ve, ben Mattias'ın, yürürken onların biribirleriyle

konuşmalarını dinleyip kaydetmiş olduğum gizli

sözleri[dir].

mâdem ki bu âlemde imkânın var, dinle beni de derûnunda uzun uzun düşündüğün

şeyleri sana açıklayayım.

[mânevî] ikizim ve sâdık ihvânım olduğunu¹⁰

söylüyorlar, o hâlde sen de nefsini bir incele de kim olduğunu, ne yollu var

olduğunu, ve gelecekte ne olacağını öğren! Sana benim kardeşim denildiğinden

ötürü de, senin nefsinden câhil olman yakışık almaz. Ne demek istediğimi

anladığını biliyorum; çünkü daha önce de sen benim "Hakîkat’ın Bilgisi" olduğumu

idrâk etmiştin. Bana refâkat ettiğin sürece, anlamasan bile sonunda [artık] bilmeye başladın; ve bundan böyle

senin mahlâsın "Nefsini ârif" olacak. Gerçekten de nefsini bilmeyen hiçbir şey

bilmemiş olur; ama nefsini bilen her şey hakkında derinliğine bilgi sâhibi [yâni Râsih] olur. Dolayısıyla, kardeşim Toma;

insanlara nelerin setredilmiş olduğunu, yâni [insanların] bunların karşısında nasıl

câhilce tökezlendiklerini sen de [artık] pekālâ

bilmektesin".

dedi ki: "Ben de bunun için Mi'râc'ından önce sana sormuş olduğumu açıklamanı

istirhâm ediyorum. [Gayb âlemi'ne ait

olan] bâtınî şeyleri senden duyduğum zaman onlar hakkında konuşmam mümkün

oluyor. İnsanların önünde Hakîkat’ten söz etmenin ne kadar zor olduğunu [da] çok iyi

bilmekteyim".

[Şehâdet âlemi'nde] sizlere izhâr

edilenler sizlere hâlâ muğlâk ise, [Gayb

âlemi'nde olup da] sizlere izhâr olunmayanlardan nasıl haber alacaksınız ki? Eğer Hakîkat'ın

[bu] âlem'de görünmekte olan umûruna

uygun davranmak sizler için zor ise, bu takdirde İlliyyîn'e¹¹

ait olandan nasıl söz edecek ve bâtınî umûra uygun olarak nasıl davranacaksınız?

Ve nasıl olur da sizlere cehd-ü gayret sâhibi denilebilir? Sizler bu bakımdan

müptedîlersiniz; ve kemâlin bâlâsına¹²

[da] henüz mazhar olmuş

değilsiniz".

Halâskâr’a dedi ki: "Bâtınî olduğunu söylediğin [ve] bizlere gizli

[olan] bu umûrdan söz etsene!"

bedenler {...} [biliniz ki] nefs[ânî vasıfların] sebebidir... Bu tıpkı {....}

[ağaçların gövdelerinden zuhur eden meyvalar kadar] âşikâr[dır].

{Buna karşılık} âlî nesneler{in mâhiyeti ise} görünen

nesneler{den farklıdır}, ama bunlar

kökleri {i'tibâriyle kendilerini}

izhâr ederler ve onları besleyen de meyveleridir. Fakat [bütün] bu zâhirî bedenler kendilerine benzeyen

mahlûkātı yutarak hayatlarını sürdürürler. Bunun sonucu olarak da bedenler

değişime uğramış olur. Şu hâlde, bu hayvânî bir vücûd olduğundan bu değişen [de]

derim ki, Efendim, Bâtın'a ait ve açıklaması zor olan umûr hakkında söz edenler

tıpkı geceleyin bir hedefe oklarını atanlar gibidir. Hiç kuşkusuz bunlar

oklarını, hedefe, herhangi bir kimsenin yapmış olacağı gibi fırlatmaktadırlar

ama bu hedef görünür değildir ki.

Sonunda, nûr etrafı aydınlatıp da karanlığı sırladığında herkesin umûru da

ortaya çıkmış olacaktır. Ama bizlerin Nûr'u [olan] sen, ey [benim] Efendim, [bizleri sen]

nûrlandırıyorsun!"

nûr [ancak] Nûr’da var

olur"¹³.

de parlayan bu nûr niçin bir görünüp bir kaybolur?"

kuşkusuz, sizler burada kalasınız diye değil ama daha çok sizler buradan

çıkasınız diye sizden dolayı parlamıştır. Buna karşılık her Seçilmiş, nefsini

terkettiği zaman bu nûr da Aslî Cevher'ine ref olunur ve o kimse iyi bir kul

olduğu için de Aslî Cevher onu [yâni bu

nûru] kendine mezceder."¹⁴

[sözlerine] devamla, dedi ki: "Ey [bu] Nûr'a karşı duyulan, idrâk

ve ihâtâ edilmesi mümkün olmayan aşk! Ey insanların bedenlerinde ve iliklerinde

parlayan, onları gece ve g{ündüz}

tutuşturan, insanın kollarını bacaklarını yakan, zihinlerini uyuşuk {kılan} ve [onlardaki] nefisleri alt-üst

eden, erkeklerde de kadınlarda da {gece ve gündüz} gizli ve de âşikâr bir

şekilde {bu Dünyâ hayatına

düşkünlüğü} tahrîk eden ihtirâs ateşinin acılığı! Zîrâ erkekler {kadınlara} ve kadınlar da erkeklere {düşkündürler}. [Bundan ötürü] denilmiştir ki: "Kim ki

Hakîkat’ı gerçek Hikmet’in nezdinde arar

o, insanların nefsini kavuran şehvetten kaçmak üzere kendisine kanatlar takan

kimse gibi olur". Ve o, nefsânî tecellîlerden kaçmak için [de] kendisini

kanatlı kılar.

ifâdenle, senin bizlere [bir] lûtuf olduğunu anladığım andanberi

benim sana sormakta olduğum da tamı tamına budur".

"Bu, kâmillere has bir öğreti olduğundan sizlerle bu konuyu konuşmak da bundan

dolayı bize artık farz oldu. Eğer sizler de kâmil olmak istiyorsanız bunlara

riâyet edeceksiniz; eğer bunlara riâyet etmezseniz isminiz "Câhil" olacaktır.

Zîrâ akıllı bir kimsenin meczûbun

tekiyle düşüp kalkması muhâldir; çünkü akıllı adam hikmet açısından da kâmildir.

Hâlbuki, meczûb için hayr da şer de aynıdır¹⁵.

Gerçekten de hikmet sâhibi kişi, gıdâsını Hakîkat'tan alır ve "tıpkı bir

akarsuyun kıyısına dikilmiş bir ağaç gibi¹⁶" olur. Ve o, her ne kadar

kanatları olsa bile [gene de]

Hakîkat’ten uzak olan zevâhire tehâlükle koşan bâzı kimselerin olduğunu da

teşhis eder. çünkü bunları [yâni bu kabil zevâhir tutsaklarını] gütmekte

olan yakıcı [hevâ ve heves] ateş[i] onlara bir hakîkat

yanılsamasından başka bir şey sağlamadığı gibi onları teshir edip karanlık bir

lezzete hapsederek kendine has bir zevkin [de] esîri kılar. Ve bu, bu kişileri

tatmîn edilemeyen bir şehvetin esîri kılarak körleştirip nefislerini de cayır

cayır yakan, onlar {iç}in kalplerine

saplanmış ve aslā söküp atamadıkları bir kazık olur. Ve [bu şehvet] onları, tıpkı ağızlarına

vurulmuş bir gem misâli, kendi keyfince güder durur.

kendi zincirleriyle prangalamış ve, sürekli bozulup değişen zevâhire karşı

duydukları şehvetin [aşağılayıcı] köleliğinin acı tadıyla da bütün

âzâlarını sımsıkı bağlamıştır. Onlar zâten oldum olası esfel-i sâfiliyn

tarafından cezbedilmişler, [orada]

ölümü tatmışlar ve de bu fânî âlemin bütün hayvanlarına benzemişlerdir¹⁷."

ifâde edilmiş olduğu gibi, âşikârdır ki {pekçok kimsenin Hikmet’ten nasîbi yoktur; ve bundan dolayı

da

{Hikmet’in peşinden koşar da O'nu} bulduğunda, ebediyyen O’na dayanır ve

kendisine huzursuzluk vermek istemiş olanlardan artık korkmaz!"

Bizim [de yalnızca] kendimize ait olana¹⁸

dayanmamız bizim için yararlı olur mu?"

"Bütün bunların karşısında bizim ne dememiz gerekir? Gözü kör olan insanlara ne demeliyiz? Şu: 'Bizler

hayr işlemeye geldik, şerre değil' deyip de: 'Eğer bu bedene bağlı olarak

yaratılmış olmasaydık [günahı da] tanımayacaktık' [iddiasında bulunan] şu s{efil} fânîlere karşı hangi bir öğretiyi

beyân etmeliyiz?"

gibi {kimseler} söz konusu olduğunda

onları insanlar gibi değerlendirmeyin! Ama, onlara hay{vanlarmış gözüyle} bakın! Zîrâ tıpkı

hayvanların biribirlerini parçalayıp yutmaları gibi bu kabil insanlar da

biribirlerini parçalayıp yutmaktadırlar. Aksine onlar, yakıcı ihtirâsın

lezzetini sevdiklerinden ve ölümün hizmetkârları olduklarından²⁰

ve kezâ bozgunculuk ettiklerinden ötürü {Melekût'tan da} mahrûmdurlar. Bunlar

atalarının nefsâniyetine uygun işler yapmaktadırlar. Bunlar Cehennem'e

atılacaklar ve, kötü tabîatlarının acı kaderinin gereği olarak da, şiddetli

azabla cezâlandırılacaklardır. Bundan dolayı, nereye olduğunu bilmeseler bile,

[yapmış olduklarından] geri dönsünler diye kamçılanacaklar ve

uzuvlarını sabır izhâr ederek değil, fakat üzüntü{yle kaybedeceklerdir}. [Bunlar] akılsızlık ve bozgunculuk {karşısında} düğün bayram edenlerdir .

[üstelik bunlar kendi akılsızlıklarının

farkında bile olmaksızın] kendilerinin bilge oldukların[a inanarak] bu bozgunculuklarını

sürdürenlerdir. {Bunlar} kendi

nefislerini {ilâh edinenlerdir}.

Düşünceleri [yalnızca] kendi işleri

ile meşgūl olduğundan zihinleri [de

hep] kendi nefislerine yönelik olanlardır. Ama onları yakan da işte bu ateştir."

onlar[ın yanın]a atılmış olan biri ne

yapacaktır? Ben bunlara gerçekten de çok üzülüyorum. Zîrâ bunlara karşı cihâd açmış olan pekçok

kişi var."

izhâr edilmiş olanı sen çok iyi bilirsin."

ki: " Efendim bu konuda, senin beyân etmen, benim de dinlemem [daha] uygun olur."

söyleyeceğimi dinle ve Hakîkat'a imân et! [Nifak] tohum[u] eken de ekilen de onların ateşinde,

ateşte ve suda, telef olup gidecekler ve zulmetin kabirlerinde gizleneceklerdir.

Uzun bir zaman sonra hayvanların ve insanların ağızları aracılığıyla

cezâlandırılmış ve öldürülmüş iken, yağmurların ve rüzgârların ve havanın ve

yukarıda parlayan nûr'un etkisiyle şer ağaçlarının meyvası olarak ortaya

çıkacaklardır."

bizi kesin olarak iknâ ettin. [Sözlerini] gönlümüzde lâyıkıyla idrâk ediyoruz ve

âşikârdır ki {bu böyledir}; ve senin

sözün [bizim için] yeterlidir. Ama

bizlere ifâde etiğin bu sözler yanlış anlaşıldıklarından, âleme [hem] saçma ve [hem de] nefreti mûcib gelecektir. Bizim

[ise] bu âlemde bir i'tibârımız [olmadığına] göre, biz bunları gidip de

nasıl va'z u nasîhat konusu edebiliriz?"

"Gerçekten de sizlere derim ki: kim ki {benim²¹}

sözü[mü] duyar da yüzünü çevirir ya

da [bu sözü] küçümserse ya da bunlara

yılışık yılışık sırıtırsa; gerçekten de derim ki Kādir sıfatıyla O her şeyin

üzerinde hükümrân olan ve bütün güçlere hükmeden [Semâ'daki] Rabb'a teslim edilecek, ve O da onu

evirip çevirerek [kendilerine] Cennet [gibi görünen yer]den Cehennem'e atacak,

ve o dar[acık] karanlık bir yerde

hapsedilecektir. Üstelik atıldığı [yerin] derinliğinden ve Cehennem'in hiç

değişmeyen {şiddetinden} ötürü ne [bir tarafa] dönecek ve ne de hareket

edecektir. Onlar {geçmişte} sizleri

tâkib etmemiş olmalarından ötürü {pişman

olacaklar ve kendilerini} affetmeyeceklerdir. Onlar kendilerinin peşini

bırakmayan ateşte Cehennem zebânisine teslim edileceklerdir. {Bu zebânî} tâkib ettiğinin yüzünü bir

kıvılcım sağanağıyla hınçla kamçılayacaktır. Eğer o Batı'ya kaçacak olursa

ateşle karşılaşacaktır. Eğer Güney'e dönecek olursa orada gene ateşi bulacaktır.

Eğer Kuzey'e yönelirse onu gene kaynayan ateşin tehdidi karşılayacaktır. Buna

karşılık o, kaçıp kurtulacağı Doğu yönündeki yolu da bulamıyacaktır. Gerçekten

de bu yönü [henüz daha] bir bedende

iken bulmamıştı ki Cezâ Günü'nde bulmuş olsun²²."

"Yazıklar olsun sizlere; ey gerçekleşmesi mümkün olmayan şeylere bel bağlamış,

ümidi olmayan Tanrı tanımazlar!"

emmâresine ve yok olup gidecek olan [beden denilen o] fânî hapishâneye bel

bağlamış olanlara! Ne zamanadek bîgâne kalacaksınız? Ve ne zamanadek Bâkıy

olanların da fânî olduklarını vehmedeceksiniz? Sizler bu [maddî ve fânî olan] âleme bel

bağlamışsınız, ve sizin ilâhınız da bu [Dünyâ] hayat[ı]dır. Sizler nefislerinizi ifsâd

etmektesiniz."

doymak bilmez [ihtirâs] ateşinin

içindeki sizlere!"

[bir tekerlek gibi] dönüp duran [ve sizleri mükerrer vehimlerin esiri

kılan] düşünceleriniz yüzünden,

sizlere!"

sizlere yazıklar olsun ki bu, bedeninizi âşikâre tüketmekte, nefsinizi gizlice

parçalamakta ve sizleri [Cehennem'deki] refâkatçileriniz için

hazırlamaktadır."

ki sizler [nefislerinizin]

mağaralar[ın]da hapistesiniz.

Gülmektesiniz. Delicesine gülüşle keyiflenmektesiniz. Sizler ne halâk olduğunuzu

idrâk etmekte, ne içinde bulunduğunuz ahvâli düşünmekte ve ne de zulmet ve {vehim} içinde bulunduğunuzu

anlamaktasınız. Aksine, sizi yakan ateş sizleri sarhoş ve {tümüyle} kötü kılmış. Aklınız sizdeki

{ihtirâslar} yüzünden alt-üst

olduğundan dolayı düşmanlarınızın zehirleri de darbeleri de size tatlı

gözükmekte. Özgürlüğünüzden ferâgat edip köleliği seçtiğiniz için de [artık] zulmet bile size tıpkı nûr gibi

görünüyor. Sizler kalplerinizi köreltmiş, düşüncelerinizden ferâgat edip

budalalığı seçmiş ve düşüncelerinizi ihtirâslarınızın yakıcı ateşinin dumanıyla

doldurmuşsunuz. Nûrunuz {nefsinizin}

bulutu içinde {setredilmiş} ve

üstünüzdeki libas da [yâni bedeniniz de] {sizlere mahbes olmuş}. Aslında var

olmayan {vehim} sizi hâkimiyeti altına almış. îman

etmiş {olduğunuz} kimdir? {Bilmiyor} musunuz ki hepiniz {sizdeki nûra} rağmen {karanlıkların içindesiniz}. Sizler

nefslerinizi zulmet sularıyla vaftiz ettiniz! Kendi hevâ ve heveslerinize göre

hareket ettiniz!"

ısrar eden sizlere ki herşeye hükmeden ve herşeyi Basîr olan Güneş'in²³

Nûru düşmanları da köle kılacak şekilde her şeyi kuşatacaktır. Sizler Ay'ın,

gece ve gündüz, kurbanlarınızın cesetlerine nasıl hâkim bir şekilde baktığının

dahî farkında değilsiniz!"

mahremiyete ve onlarla kirli münâsebete düşkün olan

sizlere!"

güclerin hâkimiyeti altındaki sizlere! çünkü bunlar başınıza belâ

olacaklardır!"

kuvvetlerinin hâkimiyeti altındaki sizlere!"

uzuvlarınızı ihtirâsın yakıcı ateşiyle iğfâl ediyorsunuz! Sizlerdeki ihtirâs

ateşini söndürmek için yanmakta olduğunuz sürece üzerinize şebnem yağdıran

kimdir? İçinizdeki zulmeti dağıtması, zulmeti de kirli suyu²⁴

da setretmesi için Güneş'in üzerinize parlamasına sebeb olan

kimdir?"

toprak ve su ile birlikte sizlere bir râyiha bahşedecektir. çünkü eğer Güneş

bedenleri aydınlatmayacak olursa bunlar tıpkı ayrıkotu ve [diğer] zararlı otlar gibi solup yok

olacaklardır. Eğer Güneş bunları [: bu

otları] aydınlatırsa bunlar galebe çalıp asmayı [bile] boğarlar; ama eğer asma galebe

çalar da bu zararlı otları [ve]

yanındaki diğerlerini gölgede

bırakır, [yayılır] ve gelişirse

büyüdüğü toprağın vârisi yalnızca o olur ve gölgelendirdiği her yere de

hükmeder. Ve büyürse de bütün toprağa hükmeder ve hem sâhibine karşı cÖmert olur

hem de söküp atıncaya kadar bu [zararlı] bitkiler yüzünden büyük çileler

çekmiş olan efendisini daha da hoşnut eder. Aslında onları ortadan kaldıran ve

boğan yalnızca asmadır; bunlar [asmanın

gölgesi dolayısıyla güdük kalarak] ölürler ve toprak olurlar²⁵."

ki: "Yazıklar olsun sizler, zîrâ [bu]

öğretiyi kavramadınız! {Ama bu öğretiye

ârif olanlar gene de sizlere}

vaaz etmeğe çalışacaklardır. {Sizler} [ise hevâ ve heveslerinizi tatmin etmekte]

acelecilik etmektesiniz. {Bunları ancak

temyîz ve irâdeyle} alt edersiniz. {Oysa} onlar diri kalsınlar diye {bunları} her gün

katletmektesiniz.

bilen ve bilmediği şeylerden kaçınan sizlere ne mutlu!"

muhabbetinden dolayı tahkîr edilen ve hor görülen sizlere ne

mutlu!"

yüzünden ağlayan ve eziyet çeken sizlere ne mutlu! çünkü sizler [nefsin] her [türlü] bağ[ın]dan kurtulmuş

olacaksınız."

ve hayatın çilesinin köleliğinden kurtulmanız için dikkatli olun ve dua edin! Ve

dua ettiğinizde, ızdırab ve h{orlanmayı} arkanızda bıraktığınız için,

huzur bulacaksınız. çünkü ne zaman bedenin ızdırab ve ihtirâslarını

terkederseniz Rahîm olandan huzur bulacaksınız ve erişmiş olduğunuz ve size

erişmiş olan Rabb ile birlikte o andan i'tibâren ve ebediyete kadar hüküm

süreceksiniz. âmin.

Toma"nın

*

yol açabilme imkânından, hem zamanın tahrîbâtına uğramış olan pasajları şahsî

yorumlarla ihyâ etmeye yönelik gayretlerden ve hem de ihtivâ ettiği bâzı teşbih

ve istiârelerin muğlâklığından ötürü yer yer ağırlaşmaktadır. Bu kabil teşbih ve

istiârelere örnek II.3. de Hz.

İsâ'nın Toma'ya cevâbında rastlıyoruz.

plânındaki felsefenin anlaşılmasını kolaylaştırmak için, ihtivâ ettiği 114

hadîsden bâzılarını 5 alt-bölümde farklı bir şekilde sıralamak isâbetli

olacaktır²⁹: